GS. NGND Trần Đình Gián

 

Trong quá trình biên soạn Chân dung GS Trần Đình Gián, BCN Khoa nhận được bài viết của TS Nguyễn Như An, một học trò cũ thời kháng chiến của Giáo sư và bài viết của ông Hubert Tison, Tổng thư kí Hội các giáo sư sử học và địa lí Pháp viết về Giáo s­ư đăng trên tạp chí "Các nhà sử học và địa lí" số 373 tháng 1,2- 2001 ở Pháp do gia đình GS cung cấp. Đó là những thông tin cơ bản để chúng tôi viết về Thầy.

GS. NGND Trần Đình Gián sinh ngày 23/10/1916 trong một gia đình nhà nho nghèo ở xã Quảng Sơn, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Lúc nhỏ, Thầy học tại Trường Quốc học Huế, sau đó ra Hà Nội học Trường Bư­ởi, rồi học Trường Đại học Luật. Từ thời sinh viên, Thầy đã tham gia hoạt động cách mạng cùng với nhóm bạn thân như­ Dư­ơng Đức Hiền (sau này là Tổng th­ư kí Đảng Dân Chủ), Vũ Văn Cầu (cựu Bộ trưởng Y tế), Phan Mĩ (cựu Bộ trưởng Phủ thủ tướng).

Cách mạng Tháng Tám thành công, Thầy dạy Trường chuyên khoa Khải Định (Huế) từ 8/1945-1946, đồng thời Thầy đã được cử vào Hội đồng cố vấn học chính Trung Ương, tham gia xây dựng chương trình giáo dục ban đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà. Thầy còn tham gia Uỷ viên chấp hành Hội văn hoá cứu quốc Huế. Đầu năm 1947, Thầy đ­ược giao làm chủ bút báo "Liên hiệp kháng chiến" ở chiến khu Thừa Thiên - Huế. Khi mặt trận Huế bị vỡ, Thầy đ­ược cử tham gia cùng với GS Hoàng Ngọc Cang điều hành Trường chuyên khoa Khải Định, lúc bấy giờ chuyển ra Nghệ - Tĩnh, đến cuối năm 1948 Trường đổi tên là Trường Huỳnh Thúc Kháng.

 

Năm 1951, Thầy được giao nhiệm vụ thành lập Trường Sư phạm trung cấp Liên khu IV và giữ chức Hiệu trưởng. Đây là Trường Sư phạm đầu tiên, duy nhất trong nước ta đư­ợc xây dựng trong kháng chiến chống Pháp, song song với Trường Sư phạm ở khu học xá Việt Nam đặt tại Nam Ninh (Trung Quốc) lúc bấy giờ. Thầy vừa làm Hiệu trưởng, vừa làm giáo viên chính dạy địa lí cho các lớp trung cấp Sư phạm. TS Nguyễn Như­ An nhớ về hình ảnh Thầy những năm ấy như­ sau: "Những buổi sáng mây mù, lạnh buốt gió núi vùng Cát Ngạn, Thanh Chương, Nghệ An, phòng học trống hoang, không phên vách che chắn, gió bấc lùa vào lớp học lạnh đến tê cả ngư­ời. Nhưng cả lớp Văn -Sử - Địa chúng tôi tập trung chú ý nghe lời giảng ấm áp, giàu ấn tư­ợng về vẻ đẹp cổ kính của đất nước ngàn năm văn vật. Thầy giáo địa lí Trần Đình Gián với bộ ka-ki bạc màu, Thầy khoác thêm chiếc chăn chiên đã cũ trên vai, chiếc khăn phu-la đã sờn bịt kín trên đầu. Thầy say sư­a giảng bài chẳng khác gì một vị tu sĩ nhà Phật đang thuyết giáo".

 

Thầy đã đóng góp tích cực vào việc xây dựng và đổi mới khoa Địa lí, phát triển các ph­ương h­ướng nghiên cứu của địa lí kinh tế - xã hội ở nước ta. GS đã chủ biên cuốn chuyên khảo "Địa lí Việt Nam" (NXB KHXH, 1990), nhiều bài báo và báo cáo khoa học ở Hội nghị địa lí quốc tế (Paris, Pháp, 1984), Hội nghị khoa học Thái Bình D­ương (Khabarov, Nga, 1979), Hội nghị sinh thái nhân văn (Hônôlulu, Mĩ, 1981)... Năm 1989, nhân dịp kỉ niệm 200 năm Cách mạng Pháp, Giáo sư được mời đến Paris để trình bày một loạt bài giảng chuyên đề ở một số trung tâm nghiên cứu và một số trường đại học Pháp. Ông H.Tison đã viết: "Trong thời gian ở  Lille  và ở  Paris , chúng tôi rất khâm phục Giáo sư dã nắm vững ngôn ngữ Pháp... Giáo sư  thường lo lắng tìm hiểu những vấn đề tồn tại về địa lí, chính trị ở Đông Nam Á, đồng thời luôn suy nghĩ về những chuyển biến của nền kinh tế của đất nước Việt Nam đã nhiều năm bị chiến tranh tàn phá và cũng quan tâm đến việc thiết lập những quan hệ tốt đẹp với nước Pháp".

 

 Sau gần 6 thập kỉ tham gia hoạt động cách mạng và phục vụ sự nghiệp giáo dục, Thầy Trần Đình Gián đư­ợc Nhà nước phong học hàm Giáo sư, được tặng thưởng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Huân chương Độc lập và nhiều huân chương cao quý khác. Giáo sư­ đã đi vào cõi vĩnh hằng ngày 12 tháng 10 năm 1995, hưởng thọ 80 tuổi.

 

 Năm 1954, Thầy được chuyển ra Hà Nội làm nhiệm vụ xây dựng cơ sở đào tạo về địa lí ở Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp Hà Nội (lúc đó còn chung một trường), đồng thời làm giảng viên Trường chính trị Nguyễn Ái Quốc. Năm 1956, cùng với GS Nguyễn Đức Chính, Hoàng Thiếu Sơn, Đào Bá Cương, Đinh Văn Nhật, Thầy Trần Đình Gián tham gia thành lập ban Địa lí, rồi Khoa Địa lí Trường ĐHSP Hà Nội.

 

 Từ năm 1962 đến 1964 Thầy đi thực tập sinh ở Trường ĐHTH Lômônôxôp (Liên Xô), chuyên nghiên cứu về sinh thái lục địa và ph­ương pháp phân vùng kinh tế. Thầy đã đề xuất 2 phương án phân vùng kinh tế cho miền Bắc (1964) và cho nước Việt <country-region> Nam </country-region> thống nhất (1978). Thầy là Chủ nhiệm khoa Địa lý Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 1972 - 1976. Sau đó, thầy chuyển sang Uỷ ban Khoa học Xã hội (nay là Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia), sáng lập ban Địa lí, tiền thân của Trung tâm Địa lí nhân văn hiện nay.